Artykuł 5 – Równość i niedyskryminacja

Listopad 20, 2014
logo tekstu łatwego do czytaniaArtykuł 5 – Równość i niedyskryminacja

Monika Zima-Parjaszewska (Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym)

Tekst po Panelach eksperckich:

https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=3aEMc5gjmaM

Obowiązujące w Polsce ustawodawstwo antydyskryminacyjne i praktyka jego stosowania nie zapewniają osobom z niepełnosprawnościami ochrony przed dyskryminacją i nie spełniają warunków przewidzianych w art. 5 KPON. Mimo że Konstytucja w art. 32 zakazuje dyskryminacji z „jakiejkolwiek przyczyny” w każdej sferze życia, to jednak przepis ten – zgodnie ze stosowaną przez polskie sądy i trybunały interpretacją, nie pozwala na jego bezpośrednie stosowanie i wymaga dodatkowej podstawy ustawowej w sprawach o dyskryminację. Niestety, poza sferą zatrudnienia[1], brak jest przepisów prawa antydyskryminacyjnego gwarantującego skuteczną ochronę osób z niepełnosprawnościami przed dyskryminacją. Istniejące przepisy są bardzo rozproszone, nie ma funkcjonalnej ustawy o równym traktowaniu. Obowiązująca od 1 stycznia 2011 r. ustawa o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania wprowadza zakaz dyskryminacji osób z niepełnosprawnościami jedynie w sferze zatrudnienia (rozszerzając zakres ochrony wynikający z kodeksu pracy), ale nie zakazuje nierównego traktowania ze względu na niepełnosprawność w dostępie do zabezpieczenia społecznego, opieki zdrowotnej, oświaty i szkolnictwa wyższego oraz usług, w tym usług mieszkaniowych, rzeczy oraz nabywania praw i energii, jeżeli są one oferowane publicznie[2], czyli w sferach, w których osoby z niepełnosprawnościami są bardzo narażone na nierówne traktowanie. Ustawa ma ograniczony zakres stosowania (zamknięty katalog cech prawnie chronionych, liczne wyłączenia, brak definicji dyskryminacji: wielokrotnej, przez asocjację, przez asumpcję).

Organem ds. równego traktowania został Rzecznik Praw Obywatelskich, który zgodnie z Konstytucją może podejmować sprawy między jednostkami a podmiotami publicznymi, co pozbawia osoby z niepełnosprawnościami wsparcia prawnego w sprawach z udziałem podmiotów prywatnych. Rzecznik w takim wypadku może poprzestać na wskazaniu wnioskodawcy przysługujących mu środków działania.

W Polsce wciąż niska jest świadomość prawna u osób z niepełnosprawnościami, ich rodzin i osób wspierających, szczególnie na temat przepisów antydyskryminacyjnych. Brak jest informacji prawnych dostępnych dla osób z niepełnosprawnościami, brak jest ustawy o bezpłatnym poradnictwie prawnym. Aktualnie trwają prace nad projektem takiej ustawy, ale nie uwzględniono w nim istotnego wymogu, by poradnictwo prawne dla osób z niepełnosprawnościami i ich rodzin świadczone było przez osoby z doświadczeniem i wiedzą w zakresie niepełnosprawności.

Istniejące przepisy o charakterze antydyskryminacyjnym, np. dotyczące ochrony dóbr osobistych, znieważenia, zniesławienia, wykorzystywane w postępowaniach sądowych przez ofiary dyskryminacji nie odnoszą się bezpośrednio do dyskryminacji, przez co brak jest danych na temat spraw sądowych o dyskryminację z udziałem osób z niepełnosprawnościami.

Od wielu lat obowiązują w Polsce przepisy i instytucje prawne, które bezpośrednio lub pośrednio dyskryminują ze względu na niepełnosprawność (np. ubezwłasnowolnienie, zakaz zawierania małżeństw przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną, nieważność czynności prawnych,odebranie praw wyborczych osobom ubezwłasnowolnionym, zakaz bycia świadkiem w postępowaniu np. cywilnym, administracyjnym). Jednocześnie, wciąż obecne w społeczeństwie stereotypy na temat osób z niepełnosprawnościami, brak świadomości na temat ich funkcjonowania, brak edukacji antydyskryminacyjnej w szkołach, skutkują nierównym traktowaniem w praktyce stosowania przepisów prawa. Na przykład istotnym problemem jest postawa sędziów orzekających w sprawach na tle dyskryminacyjnym, którzy powielając stereotypy i kierując się swoim doświadczeniem życiowym – formułują tezy sprzeczne zarówno z przepisami prawa, jak też orzecznictwem międzynarodowych organów ochrony prawa[3].

[1] Przepisy ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. kodeks pracy w rozdziale II a „Równe traktowanie w zatrudnieniu” zakazują dyskryminacji m in. ze względu na niepełnosprawność, wprowadzają definicje dyskryminacji bezpośredniej, pośredniej, molestowania, molestowania seksualnego, zachęcania do dyskryminacji oraz wyjątki od niej.

[2] Ustawa wprowadza jednak taki zakaz w odniesieniu do rasy, pochodzenia etnicznego i narodowości.

[3] Badania wskazują na przekonanie sędziów o tym, że to zachowania osób należących do grup mniejszościowych są przyczyną dyskryminacji oraz że osoby należące do mniejszości narodowych, etnicznych, rasowych czy na przykład osoby niepełnosprawne nie są w Polsce narażone na dyskryminację, Prawo antydyskryminacyjne w praktyce polskich sądów powszechnych. Raport z monitoringu, K. Bogatko, M. Wieczorek (red.), Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego, Warszawa 2012

 

Tekst autorski:

Obowiązujące w Polsce ustawodawstwo antydyskryminacyjne i praktyka jego stosowania, nie zapewniają osobom z niepełnosprawnościami ochrony przed dyskryminacją i nie spełniają warunków przewidzianych w art. 5 Konwencji. Wprawdzie Konstytucja zakazuje dyskryminacji w art. 32 z „jakiejkolwiek przyczyny” w każdej sferze życia, to jednak przepis ten – zgodnie ze stosowaną przez polskie sądy i trybunały interpretacją, nie pozwala na jego bezpośrednie stosowanie i wymaga dodatkowej podstawy ustawowej w sprawach o dyskryminację. Niestety, poza sferą zatrudnienia[1] brak jest przepisów prawa antydyskryminacyjnego gwarantującego skuteczną ochronę osób z niepełnosprawnościami przed dyskryminacją. Istniejące przepisy są bardzo rozproszone, nie ma funkcjonalnej ustawy o równym traktowaniu. Obowiązująca od 1 stycznia 2011 r. ustawa o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania wprowadza zakaz dyskryminacji osób z niepełnosprawnościami jedynie w sferze zatrudnienia (rozszerzając zakres ochrony wynikający z kodeksu pracy), ale nie zakazuje nierównego traktowania ze względu na niepełnosprawność w dostępie do zabezpieczenia społecznego, opieki zdrowotnej, oświaty i szkolnictwa wyższego oraz usług, w tym usług mieszkaniowych, rzeczy oraz nabywania praw i energii, jeżeli są one oferowane publicznie[2], czyli w sferach, w których osoby z niepełnosprawnościami są bardzo narażone na nierówne traktowanie. Ustawa ma ograniczony zakres stosowania (zamknięty katalog cech prawnie chronionych, liczne wyłączenia, brak definicji dyskryminacji: wielokrotnej, przez asocjację, przez asumpcję). Termin „reasonable accomodation” , w świetle Konwencji środek przeciwdziałania dyskryminacji”, przetłumaczony został w ustawie jako „niezbędne racjonalne usprawnienia”, a nie „racjonalne dostosowanie” i odnosi się tylko do sfery zatrudnienia. Usprawnienie odnosi się do osoby, a zgodnie z Konwencją chodzi o dostosowanie życia społecznego do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

Organem ds. równego traktowania został Rzecznik Praw Obywatelskich, który zgodnie z Konstytucją może podejmować sprawy między jednostkami a podmiotami publicznymi, co pozbawia osoby z niepełnosprawnościami wsparcia prawnego w sprawach z udziałem podmiotów prywatnych (Rzecznik w takim wypadku może poprzestać na wskazaniu wnioskodawcy przysługujących mu środków działania).

W Polsce wciąż niska jest świadomość prawna u osób z niepełnosprawnościami, szczególnie na temat przepisów antydyskryminacyjnych. Brak jest ustawy o bezpłatnym poradnictwie prawnym, brak jest informacji prawnych dostępnych dla osób z niepełnosprawnościami. Istniejące przepisy o charakterze antydyskryminacyjnym, np. dotyczące ochrony dóbr osobistych, znieważenia, zniesławienia, wykorzystywane w postępowaniach sądowych przez ofiary dyskryminacji nie odnoszą się bezpośrednio do dyskryminacji, przez co brak jest danych na temat spraw sądowych o dyskryminację z udziałem osób z niepełnosprawnościami.

Od wielu lat obowiązują w Polsce przepisy i instytucje prawne, które bezpośrednio lub pośrednio dyskryminują ze względu na niepełnosprawność (np. ubezwłasnowolnienie, zakaz zawierania małżeństw przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną, nieważność czynności prawnych, odebranie praw wyborczych osobom ubezwłasnowolnionym, zakaz bycia świadkiem w postępowaniu np. cywilnym, administracyjnym. Jednocześnie, wciąż obecne w społeczeństwie stereotypy na temat osób z niepełnosprawnościami, brak świadomości na temat ich funkcjonowania, skutkują nierównym traktowaniem w praktyce stosowania przepisów prawa. Na przykład istotnym problemem jest postawa sędziów orzekających w sprawach na tle dyskryminacyjnym, którzy powielając stereotypy i kierując się swoim doświadczeniem życiowym – formułują tezy sprzeczne zarówno z przepisami prawa, jak też orzecznictwem międzynarodowych organów ochrony prawa[3].

[1]Przepisy ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. kodeks pracy w rozdziale IIa „Równe traktowanie w zatrudnieniu” zakazują dyskryminacji m in. ze względu na niepełnosprawność, wprowadzają definicje dyskryminacji bezpośredniej, pośredniej, molestowania, molestowania seksualnego, zachęcania do dyskryminacji oraz wyjątki od niej.

[2]Ustawa wprowadza jednak taki zakaz w odniesieniu do rasy, pochodzenia etnicznego i narodowości

[3]Badania wskazują na przekonanie sędziów o tym, że to zachowania osób należących do grup mniejszościowych są przyczyną dyskryminacji, oraz, iż osoby należące do mniejszości narodowych, etnicznych, rasowych czy na przykład osoby niepełnosprawne nie są w Polsce narażone na dyskryminację, Prawo antydyskryminacyjne w praktyce polskich sądów powszechnych. Raport z monitoringu, K. Bogatko, M. Wieczorek (red.), Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego, Warszawa 2012

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*