Artykuł 27 – Praca i zatrudnienie

Listopad 20, 2014
Artykuł 27 – Praca i zatrudnienie

Katarzyna Roszewska (Uniwersytet im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego)

Tekst po Panelach eksperckich:

Zatrudnienie osób z niepełnosprawnościami regulowane jest ustawą o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych[1], w części przepisami odnoszącymi się do zatrudnienia wspieranego oraz przepisami ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy[2]. W sprawach nieunormowanych przepisami szczególnymi zastosowanie mają również przepisy Kodeksu pracy. Takie rozwiązanie legislacyjne jest praktykowane w stosunku do odrębnych grup zawodowych (np. nauczyciele, sędziowie, pracownicy administracji publicznej), jednakże wyodrębnienie poza Kodeks Pracy pracowników z uwagi na ich niepełnosprawność sprzyja segregacji tych osób[3]. Znajomość przepisów szczególnych wśród pracodawców z otwartego rynku pracy jest znikoma w porównaniu ze znajomością Kodeksu Pracy.

Do realizacji zadań związanych z zatrudnianiem, rehabilitacją zawodową i społeczną osób z niepełnosprawnościami powołany jest Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON), czerpiący środki z obowiązkowych wpłat pracodawców zatrudniających co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy, którzy nie osiągają 6 % wskaźnika zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami. Pracodawcy ci mają możliwość obniżenia wpłat na PFRON w przypadku dokonania zakupu usługi od pracodawcy zatrudniającego takie osoby.Realizację zadań zapewniają również jednostki samorządu terytorialnego, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, w tym Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych oraz organizacje pozarządowe.

Osoby z niepełnosprawnościami mogą być zatrudniane na otwartym i chronionym rynku pracy. W rzeczywistości większość polskich pracodawców nie zatrudnia osób z niepełnosprawnościami wcale. Spośród aktywnych zawodowo 2/3 znajduje zatrudnienie na otwartym rynku pracy (pracodawcy, zleceniodawcy, własna działalność gospodarcza), zaś 1/3 na chronionym rynku pracy (zatrudnienie pracownicze)[4]. Pośród zatrudnionych na otwartym rynku pracy tylko za niespełna 1/3 osób niepełnosprawnych trafiają do ich pracodawców regularne dofinansowania do wynagrodzeń i tylko niespełna 5 % osób korzysta ze stałego wsparcia z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (refundacja składek na ubezpieczenia społeczne). Reszta osób z niepełnosprawnościami na otwartym rynku pracy funkcjonuje bez stałego wsparcia  z tytułu zatrudnienia z tego powodu, iż pozostają oni w zatrudnieniu pozapracowniczym, bądź ich pracodawcy nie zatrudniają wymaganego wskaźnika osób z niepełnosprawnościami, co pozwala im tylko obniżyć proporcjonalnie wpłaty na PFRON, bądź  pomimo spełnionych warunków nie ubiegają się o dofinansowania z powodu barier biurokratycznych.Istniejące formy wsparcia krytykowane są również za to, że nie zapewniają adekwatnego wsparcia dla osób z najpoważniejszymi niepełnosprawnościami nawet w ramach chronionego rynku pracy.

Wskaźnik zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami w Polsce należy do najniższych w Unii Europejskiej, mimo że uwaga państwa koncentruje się w dużej mierze na utrzymaniu istniejącego wskaźnika zatrudnienia pracowniczego, co pochłania zdecydowaną część budżetu PFRON (prawie 2/3 środków). Dzieje się tak dlatego, że rozwiązania w dziedzinie zatrudnienia nie są skorelowane z rozwiązaniami w dziedzinie edukacji, zdrowia i zabezpieczenia społecznego. Na niski poziom zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami wpływ mają również niska dostępność instrumentów rynku pracy (np. niedostosowane szkolenia), niedostępność ofert pracy, ciągle obecne bariery architektoniczne, komunikacyjne (w alternatywnych sposobach porozumiewania się), niska dostępność transportu publicznego. Uwagę w badaniach zwraca obok krytyki instrumentów finansowych niska świadomość prawna wśród zatrudniających[5], czy pułapka świadczeniowa[6]. Polska należy również do krajów o wysokim stopniu opodatkowania nawet bardzo niskich dochodów[7]. Pracodawcy, w tym również publiczne instytucje nie są wolne od uprzedzeń. Według badań Kancelarii Prezesa Rady Ministrów żadne z ministerstw nie osiągnęło ustawowego wskaźnika 6 % zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami,[8]mimo preferencyjnych rozwiązań przy rekrutacji. Bardzo wolno rośnie zatrudnienie w innych instytucjach publicznych.

Z kolei jeśli zważyć, że sektor małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce generuje 2/3 miejsc pracy, to zbyt wysokie wymagania biurokratyczne w ubieganiu się o środki publiczne na wsparcie zatrudnienia w obecnej strukturze rynku pracy (z dominacją mikroprzedsiębiorstw) stanowią istotny element ograniczający dostęp osób z niepełnosprawnościami do zatrudnienia. Barierę biurokratyczną stanowi również wielość źródeł finansowania rehabilitacji zawodowej i promocji zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami. Szanse na znalezienie zatrudnienia osłabia wreszcie brak przygotowania publicznych służb zatrudnienia do aktywizacji zawodowej tych osób.

W niedostatecznym stopniu zapewnia się w Polsce możliwość udzielania zindywidualizowanego wsparcia. Instytucja pracownika pomagającego pracownikowi niepełnosprawnemu w pracy (asystenta) w zakresie czynności ułatwiających komunikowanie się z otoczeniem, a także czynności niemożliwych lub trudnych do samodzielnego wykonania przez pracownika niepełnosprawnego na stanowisku pracy funkcjonuje w praktyce w marginalnym zakresie. W ogóle nie funkcjonuje w systemie prawa instytucja trenera pracy. Prace nad nią trwają. Na razie instrument ten realizowany jest wyłącznie przez organizacje pozarządowe w ramach doraźnych projektów.

W Polsce niezbędne jest ponadresortowe planowanie polityki państwa w sprawach dotyczących zatrudnienia osób niepełnosprawnych, czego nie zapewnia obecny urząd Pełnomocnika Rządu do spraw Osób Niepełnosprawnych z uwagi na jego pozycję ustrojową.

Środowisko osób niepełnosprawnych dostrzega również zjawisko tzw. dyskryminacji przez uprzywilejowanie, kiedy to szerokie uprawnienia socjalne obciążające pracodawców postrzegane są niekiedy jako zniechęcające do zatrudniania osób niepełnosprawnych.

[1] ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, tj. z 2011 r., Dz.U. Nr 127, poz. 721 ze zm.

[2]Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r o zatrudnieniu socjalnym, tj. z 2011 Dz.U. Nr 43, poz. 225, ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych, Dz. U. Nr 94, poz. 651 ze zm. , ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, tj. Dz.U. z 2013, poz. 674 ze zm.

[3]K. Roszewska: Zatrudnienie i aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami (w: ) Najważniejsze wyzwania po ratyfikacji przez Polskę Konwencji ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych. Analiza i zalecenia, RPO, Warszawa 2012 r., s. 54 oraz Aksjologiczne podstawy unormowania zatrudnienia pracowniczego osób z niepełnosprawnościami w Kodeksie pracy, PiZS nr 12/2014 s. 8 i n.

[4] Na podstawie danych Biura Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych http://www.niepelnosprawni.gov.pl/niepelnosprawnosc-w-liczbach-/sod-pfron/ oraz BAEL http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/pracujacy-bezrobotni-bierni-zawodowo-wg-bael/aktywnosc-ekonomiczna-ludnosci-polski-iii-kwartal-2014-r-,4,14.html

[5]E. Giermanowska (red.) Zatrudniając niepełnosprawnych. Dobre praktyki pracodawców w Polsce i innych krajach Europy, Kraków, 2014 r., s. 92-93.

[6]L.Klyszcz, Pułapka świadczeniowa a aktywność zawodowa i społeczna osób niepełnosprawnych, Kraków 2011r., A. Waszkielewicz, Zabezpieczenie społeczne osób niepełnosprawnych, (w: ) Najważniejsze wyzwania po ratyfikacji przez Polskę Konwencji ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych. Analiza i zalecenia, RPO, Warszawa 2012 r., s. 63.

[7] Kwota wolna od podatku wynosi w skali całego roku 2015 3091 zł. tj. 746 Euro i 837 dolarów wg kursu NBP na dzień 27 lutego 2015 r.

[8]Informacja o wynikach kontroli: Zatrudnianie osób niepełnosprawnych w służbie cywilnej, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Departament Kontroli i Nadzoru, 6 czerwiec 2013 r., s. 5.

 

 

Tekst autorski:

Zatrudnienie osób niepełnosprawnych regulowane jest ustawą o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych[1], w części przepisami odnoszącymi się do zatrudnienia wspieranego[2]. W sprawach nieunormowanych przepisami szczególnymi zastosowanie mają również przepisy Kodeksu pracy.

Do realizacji zadań związanych z zatrudnianiem, rehabilitacją zawodową i społeczną osób niepełnosprawnych powołany jest Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON), czerpiący środki z wpłat pracodawców. Wsparcie zatrudnienia osób niepełnosprawnych realizowane jest również przez jednostki samorządu terytorialnego, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, w tym Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych, oraz przez organizacje pozarządowe.

Osoby niepełnosprawne mogą korzystać z zatrudnienia na tzw. otwartym i chronionym rynku pracy. Polska przewiduje system kwotowy wspierania zatrudnienia pracowniczego. Pracodawcy nie zatrudniający osób niepełnosprawnych mają możliwość obniżenia wpłat na PFRON w przypadku dokonania zakupu usługi od pracodawcy zatrudniającego takie osoby.

Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych reguluje prawa i obowiązki pracodawców oraz pracowników niepełnosprawnych. Przewiduje instrumenty wsparcia dla prowadzących działalność gospodarczą i działalność rolniczą.

Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w Polsce należy do najniższych w UE, mimo że uwaga państwa koncentruje się w dużej mierze na utrzymaniu istniejącego wskaźnika zatrudnienia pracowniczego, co pochłania zdecydowaną część budżetu PFRON (¾ środków). Dzieje się tak dlatego, że rozwiązania w dziedzinie zatrudnienia nie są skorelowane z rozwiązaniami w dziedzinie edukacji, zdrowia i zabezpieczenia społecznego. Na niski poziom zatrudnienia osób niepełnosprawnych wpływ mają również niska dostępność instrumentów rynku pracy (np. niedostosowane szkolenia), niedostępność ofert pracy, ciągle obecne bariery architektoniczne i niska dostępność transportu publicznego ale i niska świadomość prawna wśród osób niepełnosprawnych, jak i postrzeganie osób niepełnosprawnych przez pracodawców na podstawie niepełnosprawności a nie posiadanych kwalifikacji. Od uprzedzeń nie są wolne instytucje publiczne. Według badań Kancelarii Prezesa Rady Ministrów żadne z ministerstw nie osiągnęło ustawowego wskaźnika 6 % zatrudnienia osób niepełnosprawnych,[3] mimo preferencyjnych rozwiązań przy rekrutacji. Bardzo wolno rośnie zatrudnienie w innych instytucjach publicznych.

Z kolei jeśli zważyć, że sektor małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce generuje 2/3 miejsc pracy, to zbyt wysokie wymagania biurokratyczne w ubieganiu się o środki publiczne na wsparcie zatrudnienia w obecnej strukturze rynku pracy (z dominacją mikroprzedsiębiorstw) stanowią istotny element ograniczający dostęp osób niepełnosprawnych do zatrudnienia. Barierę biurokratyczną stanowi również wielość źródeł finansowania rehabilitacji zawodowej i promocji zatrudnienia osób niepełnosprawnych.

W niedostatecznym stopniu zapewnia się w Polsce możliwość udzielania zindywidualizowanego wsparcia. Instytucja pracownika pomagającego pracownikowi niepełnosprawnemu w pracy w zakresie czynności ułatwiających komunikowanie się z otoczeniem, a także czynności niemożliwych lub trudnych do samodzielnego wykonania przez pracownika niepełnosprawnego na stanowisku pracy funkcjonuje w praktyce w marginalnym zakresie. W ogóle nie funkcjonuje instytucja trenera pracy. Prace nad nią trwają na razie na poziomie projektów prowadzonych przez organizacje pozarządowe.

W Polsce niezbędne jest ponadresortowe planowanie polityki państwa w sprawach dotyczących zatrudnienia osób niepełnosprawnych, czego nie zapewnia obecny urząd Pełnomocnika Rządu do spraw Osób Niepełnosprawnych z uwagi na jego pozycję ustrojową.

Środowisko osób niepełnosprawnych dostrzega również zjawisko tzw. dyskryminacji przez uprzywilejowanie, kiedy to szerokie uprawnienia socjalne obciążające pracodawców postrzegane są niekiedy jako zniechęcające do zatrudniania osób niepełnosprawnych.

[1]Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, tj. z 2011 r., Dz.U. Nr 127, poz. 721 ze zm.

[2]ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r o zatrudnieniu socjalnym, tj. z 2011 Dz.U. Nr 43, poz. 225, ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych, Dz. U. Nr 94, poz. 651 ze zm.

[3]Informacja o wynikach kontroli: Zatrudnianie osób niepełnosprawnych w służbie cywilnej, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Departament Kontroli i Nadzoru, 6 czerwiec 2013 r., s. 5.

2 comments on “Artykuł 27 – Praca i zatrudnienie
  1. Spotkanie konsultacyjne Warszawa napisał(a):

    Ostatni akapit: pracownicy nie uznają tych uprawnień za zbyt szerokie. Dofinansowanie z PFRON rekompensuje. Równie dobrze możemy uznać, że Kodeks Pracy daje zbyt szerokie uprawnienia i powoduje bezrobocie. Pracodawcy najchętniej korzystaliby z umów zleceń.

  2. Spotkanie konsultacyjne Kraków napisał(a):

    Nie funkcjonuje (poza projektami) trener zatrudnienia wspieranego czy trener pracy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*