Artykuł 23 – Poszanowanie domu i rodziny

Listopad 20, 2014
Artykuł 23 – Poszanowanie domu i rodziny

Grzegorz Kozłowski (Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym)

Tekst po Panelach eksperckich:

Zadaniem państwa jest zapewnienie warunków do prawidłowego funkcjonowania rodziny, co określa Konstytucja RP stanowiąc, że małżeństwo i rodzina znajdują się pod opieką i ochroną Rzeczypospolitej Polskiej[1]. Opieka i ochrona dotyczą w równym stopniu rodzin, w których wszyscy członkowie są pełnosprawni jak i takich, w których niepełnosprawność dotyka dziecko, człowieka w tzw. wieku aktywności zawodowej czy w wieku podeszłym. W Polsce istnieje i obowiązuje wiele regulacji prawnych, które mają zagwarantować urzeczywistnienie równego traktowania wszystkich rodzin. Dotyczy to m.in. rodzin, w których znajdują się osoby z niepełnosprawnością. Niestety, obowiązujące w naszym kraju regulacje prawne okazują się często niewystarczające. A nawet jeżeli pewne kwestie są regulowane niezłymi przepisami prawnymi zawodzi ich wdrażanie i realizacja w praktyce dnia codziennego, np. z braku funduszy, braku wiedzy i świadomości tych, których zadaniem jest realizacja przepisów prawnych.

Co gorsza są przepisy, których stosowanie prowadzi wręcz do dyskryminacji osób z niepełnosprawnością. Jaskrawym przykładem może być choćby „katalog zakazów małżeńskich” określony w „kodeksie rodzinnym i opiekuńczym”[2]. Zgodnie z przepisem art. 11 § 1 krio, małżeństwa nie może zawrzeć osoba ubezwłasnowolniona całkowicie. Ponadto nie może zawrzeć małżeństwa osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym. Tylko w wyjątkowych przypadkach sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa przez takie osoby, jeżeli ich stan zdrowia lub umysłu nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa[3]. Bardzo niewłaściwą praktyką jest to, że sądy niekiedy rozszerzają stosowanie tego zapisu na inne kategorie osób niepełnosprawnych – np. na osoby z mózgowym porażeniem dziecięcym (MPD). Mimo że poziom intelektualny oraz funkcjonowanie psychiczne osób z tą niepełnosprawnością są w normie i w świetle przywołanego powyżej przepisu nie powinno dochodzić do orzekania zakazu zawarcia związku małżeńskiego, sądy takie zakazy wydają. Dochodzi też do nadużywania przez sądy prawa do sprawowania władzy rodzicielskiej lub pozbawiania praw rodzicielskich w przypadku stwierdzenia poważnej niepełnosprawności szczególnie, gdy mamy do czynienia z utrudnionym komunikowaniem się między niepełnosprawnymi rodzicami a ich dziećmi[4].

Z kolei osoby niesłyszące dyskryminowane są przez odmowę przyznania dzieci w drodze adopcji – tu również zakłada się, że rodzice niesłyszący nie są w stanie zapewnić dzieciom adoptowanym należytej opieki i wychowania.

Nieadekwatne wyroki, orzeczenia sądów czy sposób postępowania innych instytucji wykonujących zadania nakładane przez przepisy prawne są skutkiem kierowania się przede wszystkim medycznym aspektem niepełnosprawności, wciąż obowiązującym w orzecznictwie ale również bardzo mocno zakorzenionym w świadomości sędziów i urzędników. Nie uwzględnia lub niedostatecznie uwzględnia funkcjonalne oraz społeczne aspekty niepełnosprawności.

Nieadekwatne jest wsparcie dla rodzin, w których jest dziecko z poważną niepełnosprawnością wymagające stałej opieki czy obecności rodziców lub opiekunów. W takich rodzinach jeden z rodziców zmuszony jest zrezygnować z wykonywania pracy zarobkowej, aby mógł zajmować się dzieckiem. Wsparcie finansowe ze strony państwa dla takich rodzin nie rekompensuje nieuzyskiwanych przez rodzica zarobków a koszty ponoszone przez rodzinę w związku z obecnością w niej dziecka z poważną niepełnosprawnością są z reguły wyższe, niż w przypadku kosztów ponoszonych na dzieci pełnosprawne.

Nie funkcjonuje również w naszym kraju instytucja tzw. asystenta rodziny, w której jest osoba niepełnosprawna. Owszem, w sensie prawa, istnieje taki asystent, jest on jednak ulokowany w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (art. 12) i generalnie przyznanie rodzinie wsparcia ze strony tego asystenta uzależnione jest przede wszystkim od kryterium dochodowego, a nie mogą tego wsparcia otrzymać rodziny, które go potrzebują ze względu na obecność osoby lub osób niepełnosprawnych ale nie spełniające kryterium dochodowego. Tymczasem wsparcie ze strony takiego asystenta dałoby możliwość do odpoczynku dla rodziców dziecka lub np. pełnosprawnego współmałżonka osoby z poważną niepełnosprawnością. Tego typu wsparcie świadczone jest co najwyżej przez organizacje pozarządowe w ramach realizacji projektów, brak rozwiązania systemowego. Istniejąca pomoc opiekuna społecznego ogranicza się zwykle do wykonywania czynności pielęgnacyjnych, porządkowych, itp.

Aby można było mówić o rzeczywistym wsparciu ze strony państwa dla rodzin z niepełnosprawnymi dziećmi należy np. zapewnić pierwszeństwo w przyjmowaniu takich dzieci do przedszkoli czy szkół oraz zapewnić specjalistyczne usługi opiekuńcze nieuzależnione jednak od kryterium dochodowego. Inną formą wsparcia rodziny, w której znajduje się osoba z niepełnosprawnością, które powinno być świadczone jest krótkoterminowa opieka zastępcza.

Generalnie rzecz ujmując, wsparcie jakie otrzymują rodziny ze strony państwa uwzględnia przede wszystkim kryteria dochodowe i kierowane jest do rodzin biednych. Z drugiej strony zamiast wspierać rodziny biedne z dzieckiem niepełnosprawnym, nierzadko stosuje się praktykę odbierania takiego dziecka z argumentacją, iż rodzina nie jest w stanie zapewnić mu opieki i nie stwarza warunków do jego rozwoju, bo jest uboga.

Nie funkcjonuje również systemowe rozwiązanie asysty dla osoby niepełnosprawnej – asysta taka jest świadczona ewentualnie przez organizacje pozarządowe w ramach realizowanych przez nie projektów. To powoduje, że w sytuacji, gdy asysta jest niedostępna lub dostępna w ograniczonym zakresie – pełnosprawni członkowie rodziny muszą realizować wsparcie asystenckie względem jej niepełnosprawnego członka. Dodatkowo, wsparcie asystenckie, o ile jest realizowane w ramach projektów finansowanych ze środków publicznych, zazwyczaj może obejmować jedynie osoby z orzeczoną niepełnosprawnością – osoby, które nie posiadają orzeczenia o niepełnosprawności są wykluczone z uzyskiwania wsparcia.

Bardzo ważnym czynnikiem, który może wpłynąć na rzeczywiste, a nie jedynie deklaratywne i formalne, wdrożenie zapisów KPON w odniesieniu do poszanowania życia rodzinnego osób z niepełnosprawnością jest, oprócz tworzenia odpowiednich przepisów prawnych, z jednej strony zmiana systemu orzecznictwa o niepełnosprawności, a z drugiej edukacja i uświadamianie pracowników wymiaru sprawiedliwości, służb społecznych, urzędników poprzez zawarcie odpowiednich treści w programach kształcenia na poziomie zawodowym, akademickim lub podczas kursów i szkoleń podnoszących kwalifikacje pracowników wymiaru sprawiedliwości i służb społecznych.

[1]    Art. 18 Konstytucji RP.

[2]    Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej jako: K.r.o.).

[3]    Art. 12 § 1 K.r.o.

[4]    Sygnatura akt III Nsm 615/13, wzrok sądu w Gnieźnie z 30 stycznia 2014 r. w sprawie o pozbawienie władzy rodzicielskiej.

 

 

Tekst autorski:

Zadaniem państwa jest zapewnienie warunków do prawidłowego funkcjonowania rodziny co określa Konstytucja RP stanowiąc że małżeństwo i rodzina znajdują się pod opieką i ochroną Rzeczypospolitej Polskiej[1]. Opieka i ochrona dotyczą w równym stopniu rodzin, w których wszyscy członkowie są pełnosprawni jaki takich, w których niepełnosprawność dotyka dziecko, człowieka w tzw. Wieku aktywności zawodowej czy w wieku podeszłym. W Polsce istnieje i obowiązuje wiele regulacji prawnych, które mają zagwarantować urzeczywistnienie równego traktowania wszystkich rodzin. Dotyczy to m.in. rodzin, w których znajdują się osoby z niepełnosprawnością. Niestety, obowiązujące w naszym kraju regulacje prawne okazują się nierzadko niewystarczające. A nawet jeżeli pewne kwestie są regulowane niezłymi przepisami prawnymi zawodzi ich wdrażanie i realizacja w praktyce dnia codziennego, np. z braku funduszy, braku wiedzy i świadomości tych, których zadaniem jest realizacja przepisów prawnych.

Co gorsza są przepisy, których stosowanie prowadzi wręcz do dyskryminacji osób z niepełnosprawnością. Jaskrawym przykładem może być choćby Katalog zakazów małżeńskich określony w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym[2]. Zgodnie z przepisem art. 11 § 1 K.r.o., małżeństwa nie może zawrzeć osoba ubezwłasnowolniona całkowicie. Ponadto nie może zawrzeć małżeństwa osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym. Tylko w wyjątkowych przypadkach sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa przez takie osoby, jeżeli ich stan zdrowia lub umysłu nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa[3]. Bardzo niewłaściwą praktyką jest to, że sądy niekiedy rozszerzają stosowanie tego zapisu na inne kategorie osób niepełnosprawnych – np. na osoby z Mózgowym porażeniem dziecięcym (MPD). Pomimo, iż poziom intelektualny oraz funkcjonowanie psychiczne osób z tą niepełnosprawnością są w normie i w świetle przywołanego powyżej przepisu nie powinno dochodzić do orzekania zakazu zawarcia związku małżeńskiego sądy takie zakazy wydają. Dochodzi też do nadużywania przez sądy prawa do sprawowania władzy rodzicielskiej lub pozbawiania praw rodzicielskich w przypadku stwierdzenia poważnej niepełnosprawności szczególnie, gdy mamy do czynienia z utrudnionym komunikowaniem się między niepełnosprawnymi rodzicami a ich dziećmi[4].

Nieadekwatne wyroki czy też orzeczenia sądów czy sposób postępowania innych instytucji wykonujących zadania nakładane przez przepisy prawne są skutkiem kierowania się przede wszystkim medycznym aspektem niepełnosprawności, wciąż obowiązującym w orzecznictwie ale również bardzo mocno zakorzenionym w świadomości np. sędziów czy urzędników. Nie uwzględnia lub niedostatecznie uwzględnia funkcjonalne oraz społeczne aspekty niepełnosprawności.

Nieadekwatne jest wsparcie dla rodzin, w których jest dziecko z poważną niepełnosprawnością wymagające stałej opieki czy obecności rodziców lub opiekunów. W takich rodzinach jeden z rodziców zmuszony jest zrezygnować z wykonywania pracy zarobkowej aby mógł zajmować się dzieckiem. Wsparcie finansowe ze strony państwa dla takich rodzin nie rekompensuje nieuzyskiwanych przez takiego rodzica zarobków a koszty ponoszone przez rodzinę w związku z obecnością w niej dziecka z poważną niepełnosprawnością są nierzadko wyższe, niż w przypadku kosztów ponoszonych na dzieci pełnosprawne.

Nie funkcjonuje również w naszym kraju instytucja tzw. Asystenta rodziny, w której jest osoba niepełnosprawna. Wsparcie ze strony takiego asystenta dałoby możliwość do odpoczynku dla rodziców dziecka lub np. pełnosprawnego współmałżonka osoby z poważną niepełnosprawnością, Tego typu wsparcie świadczone jest co najwyżej np. przez organizacje pozarządowe w ramach realizacji projektów, brak rozwiązania systemowego. Istniejąca pomoc opiekuna społecznego ogranicza się zwykle do wykonywania czynności pielęgnacyjnych, porządkowych, itp.

Nie funkcjonuje również systemowe rozwiązanie asysty dla osoby niepełnosprawnej – asysta taka jest świadczona ewentualnie przez NGO w ramach realizowanych przez nie projektów. To powoduje, iż w sytuacji, gdy taka asysta świadczona przez NGO jest niedostępna lub dostępna w ograniczonym zakresie – pełnosprawni członkowie rodziny muszą realizować wsparcie asystenckie względem jej niepełnosprawnego członka. Dodatkowo, wsparcie asystenckie o ile jest realizowane w ramach projektów finansowanych ze środków publicznych zazwyczaj może obejmować jedynie osoby z orzeczoną niepełnosprawnością – osoby, które nie posiadają orzeczenia o niepełnosprawności są wykluczone z uzyskiwania wsparcia.

Bardzo ważnym czynnikiem, który może wpłynąć na rzeczywiste, a nie jedynie deklaratywne i formalne wdrożenie zapisów KOPN w odniesieniu do poszanowania życia rodzinnego osób z niepełnosprawnością jest, oprócz tworzenia odpowiednich przepisów prawnych z jednej strony zmiana systemu orzecznictwa o niepełnosprawności a z drugiej edukacja i uświadamianie pracowników wymiaru sprawiedliwości, służb społecznych, urzędników itp. Poprzez m.in. zawarcie odpowiednich treści w programach kształcenia na poziomie zawodowym, akademickim lub podczas kursów i szkoleń podnoszących kwalifikacje pracowników wymiaru sprawiedliwości, służb społecznych itp.

[1]    Art. 18 Konstytucji RP.

[2]    Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej jako: K.r.o.).

[3]    Art. 12 § 1 K.r.o.

[4]    Sygnatura akt III Nsm 615/13, wzrok sądu w Gnieźnie z 30 stycznia 2014 r. w sprawie o pozbawienie władzy rodzicielskiej.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*