Artykuł 12 – Równość wobec prawa

Listopad 20, 2014
logo tekstu łatwego do czytaniaArtykuł 12 – Równość wobec prawa

Monika Zima-Parjaszewska (Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym)

Tekst po Panelach eksperckich:

https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=NJeH7zTso5E

Artykuł 12 KPON, uznając zdolność do czynności prawnych („legalcapacity”, tj. zdolność do nabywania praw i zaciągania zobowiązań) każdej osoby z niepełnosprawnością i gwarantując wsparcie, jakie może być potrzebne w korzystaniu z niej, jest warunkiem realizacji prawa do samostanowienia, autonomii decyzyjnej i niezależnego życia. Polska przetłumaczyła pojęcie „legalcapacity” jako „zdolność prawną”, która oznacza jedynie zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków, a nie korzystanie z nich. Ponadto Polska przyjęła przy ratyfikacji Konwencji Oświadczenie interpretacyjne, uznając, że ubezwłasnowolnienie jest środkiem prawnego wsparcia w korzystaniu ze zdolności do czynności prawnych. Tymczasem, regulacja ubezwłasnowolnienia w Polsce nie spełnia wymogów art. 12 KPON- osoba traci zdolność do czynności prawnych lub jest jej ona ograniczona, ubezwłasnowolnienie jest stosowane często przez całe życie osoby (bezterminowo), nie jest poddawane okresowej kontroli przez niezawisły organ, nie uwzględnia jej potrzeb i interesów, skutkuje wykluczeniem społecznym i prawnym osób z niepełnosprawnościami, w szczególności z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną.

Zdolność do czynności prawnych, jako konstytucyjny lub ustawowy warunek autonomii decyzyjnej jednostki, ma ogromne znaczenie dla korzystania z wszystkich praw człowieka, z tego względu art. 12 KPON ma szczególne znaczenie dla obowiązywania i faktycznego realizowania jej postanowień w praktyce[1]. Bez zmiany instytucji ubezwłasnowolnienia w Polsce, nie jest możliwe zapewnienie równości wobec osób z niepełnosprawnościami zgodnie z celem KPON. Ponadto w Polsce obowiązuje art. 82 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym „nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadomie albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego, albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych”. Artykuł ten często interpretowany jest w sposób wykluczający możliwość podejmowania jakichkolwiek czynności prawnych przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną.

W Polsce istnieją dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia: całkowite i częściowe, jednak – jak wynika z praktyki sądów – w przeważającej większości stosowane jest ubezwłasnowolnienie całkowite. W 2012 roku ogółem do sądów wpłynęło 12.983 sprawy o ubezwłasnowolnienie, przy czym ubezwłasnowolnienie całkowite orzeczono w 7456 sprawach, natomiast ubezwłasnowolnienie częściowe w 763 sprawach, oddalono (merytoryczne rozstrzygnięcie) 366 spraw, natomiast odrzucono lub zwrócono 25 spraw, 563 sprawy pozostały na następny okres orzekania, średni czas trwania postępowania to 4, 5 miesiąca. Z danych Ministerstwa Sprawiedliwości wynika, że w roku 2012 w Polsce było 74.005 osób ubezwłasnowolnionych, z czego ok. 60 tys. to osoby całkowicie ubezwłasnowolnione, a ok. 10 – 11 tysięcy osoby częściowo ubezwłasnowolnione[2].

W 2007 r. zmieniła się procedura w sprawach o ubezwłasnowolnienie (np. wprowadzono obowiązek wstępnego wysłuchania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie; obowiązkowy udział psychologa w postępowaniu), zwiększając gwarancje procesowe podmiotowego traktowania osoby z niepełnosprawnością. Jednak zmiany te nie są wystarczające, ponieważ nie zmieniły się przepisy określające przesłanki ubezwłasnowolnienia. Zastrzeżenia budzi terminologia kodeksu cywilnego i kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, które posługują się stygmatyzującymi i pogłębiającymi stereotyp określeniami: niedorozwój umysłowy, choroba psychiczna, oraz wprowadzają nieostre pojęcia „braku możności kierowania swoim postępowaniem”, „pomocy w prowadzeniu swoich spraw”. Ubezwłasnowolnienie orzekane jest w Polsce bezterminowo, nadzór nad jego stosowaniem ogranicza się jedynie do składania sprawozdań przez opiekunów prawych i kuratorów osób ubezwłasnowolnionych. W Polsce wciąż oczekują na implementację wyroki ETCS, szczególnie z 20 maja 2010 r. Kiss przeciwko Węgrom, z 16 października 2012 r. Kędzior przeciwko Polsce. Ponadto tłumaczenia aktów prawnych i dokumentów zmierzają do obejścia problemu ubezwłasnowolnienia posługując się terminem „zdolność prawna”, zamiast „zdolność do czynności prawnych”.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego działająca przy Ministrze Sprawiedliwości przygotowała założenia projektu nowelizacji kodeksu cywilnego w zakresie zdolności do czynności prawnych, jednak nie uwzględniają one istotnych postulatów zgłaszanych przez organizacje pozarządowe[3] i nie odpowiadają na faktyczne potrzeby osób z niepełnosprawnościami. Proponowane w projekcie założeń rozwiązania to cztery formy opieki, z których dwie to obecnie obowiązujące formy ubezwłasnowolnienia; brak wskazania konkretnych narzędzi i kryteriów oceny funkcjonowania osoby, uzasadniających ustanowienie „opieki”; projekt posługuje się pojęciem zaburzeń psychicznych na określenie wszystkich możliwych trudności funkcjonowania osób z niepełnosprawnościami. W związku z tym obecnie w Polsce brak jest form prawnego wsparcia osób z niepełnosprawnościami zgodnych z art. 12 KPON i modelem supporteddecisionmaking. Wprawdzie Polski kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 183 przewiduje – przy zachowaniu pełnej zdolności do czynności prawnych przez osobę z niepełnosprawnością – instytucję „kuratora dla osoby niepełnosprawnej”, jeżeli osoba ta potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, jednak instytucja ta jest bardzo rzadko stosowana przez sądy, najczęściej do pomocy w czynnościach faktycznych, a nie prawnych.

[1] M. Zima-Parjaszewska: Artykuł 12 Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami a ubezwłasnowolnienie w Polsce, (w:) Studia Prawnicze 2013/2 (194), s. 79-102.

[2] Ewidencja spraw o ubezwłasnowolnienie w latach 2004-2012, Ministerstwo Sprawiedliwości

[3] Np. http://www.psouu.org.pl/aktualno%C5%9Bci/stanowisko-psouu-w-sprawie-projektu-za%C5%82o%C5%BCe%C5%84-projektu-ustawy

 

 

Tekst autorski:

Artykuł 12 Konwencji, uznając zdolność do czynności prawnych („legal capacity”, tj. zdolność do nabywania praw i zaciągania zobowiązań) każdej osoby z niepełnosprawnością i gwarantując wsparcie, jakie może być potrzebne w korzystaniu z niej, jest warunkiem realizacji prawa do samostanowienia, autonomii decyzyjnej i niezależnego życia osób z niepełnosprawnościami. Niestety, Polska przetłumaczyła pojęcie „legal capacity” jako „zdolność prawną”, która oznacza jedynie zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków, a nie korzystanie z nich. Ponadto Polska przyjęła przy ratyfikacji Konwencji Oświadczenie interpretacyjne, uznając, że ubezwłasnowolnienie jest środkiem prawnego wsparcia w korzystaniu ze zdolności do czynności prawnych. Tymczasem, regulacja ubezwłasnowolnienia w Polsce nie spełnia wymogów art. 12 Konwencji – osoba traci zdolność do czynności prawnych lub jest jej ona ograniczona, ubezwłasnowolnienie jest stosowane często przez całe życie osoby (bezterminowo), nie jest poddawane okresowej kontroli przez niezawisły organ, nie uwzględnia jej potrzeb i interesów, skutkuje wykluczeniem społecznym i prawnym osób z niepełnosprawnościami, w szczególności z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną.

Zdolność do czynności prawnych, jako konstytucyjny lub ustawowy warunek autonomii decyzyjnej jednostki, ma ogromne znaczenie dla korzystania z wszystkich praw człowieka. Z tego względu art. 12 Konwencji ma szczególne znaczenie dla obowiązywania Konwencji i faktycznego realizowania jej postanowień w praktyce[1]. Bez zmiany instytucji ubezwłasnowolnienia w Polsce, nie jest możliwe zapewnienie równości wobec osób z niepełnosprawnościami zgodnie z celem Konwencji.

W Polsce istnieją dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia: całkowite i częściowe, jednak – jak wynika z praktyki sądów – w przeważającej większości stosowane jest ubezwłasnowolnienie całkowite. W 2012 roku ogółem do sądów wpłynęło 12.983 sprawy o ubezwłasnowolnienie. Ubezwłasnowolnienie całkowite orzeczono w 7456 sprawach, a ubezwłasnowolnienie częściowe w 763 sprawach. Z danych Ministerstwa Sprawiedliwości wynika, że w roku 2012 w Polsce było 74.005 osób ubezwłasnowolnionych, z czego ok. 60 tys. to osoby całkowicie ubezwłasnowolnione, a ok. 10 – 11 tysięcy osoby częściowo ubezwłasnowolnione[2].

W 2007 r. zmieniła się procedura w sprawach o ubezwłasnowolnienie (np. wprowadzono obowiązek wstępnego wysłuchania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie; obowiązkowy udział psychologa w postępowaniu), zwiększając gwarancje procesowe podmiotowego traktowania osoby z niepełnosprawnością. Jednak nie zmieniły się przepisy określające przesłanki ubezwłasnowolnienia. Zastrzeżenia budzi terminologia kodeksu cywilnego i kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, które posługują się stygmatyzującymi i pogłębiającymi stereotypy określeniami: niedorozwój umysłowy, choroba psychiczna, oraz wprowadzają nieostre pojęcia „braku możności kierowania swoim postępowaniem”, „pomocy w prowadzeniu swoich spraw”. W Polsce wciąż oczekują na implementację wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, szczególnie z 20 maja 2010 r. Kiss przeciwko Węgrom, dnia 16 października 2012 r. Kędzior przeciwko Polsce.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego działająca przy Ministrze Sprawiedliwości przygotowała założenia projektu nowelizacji kodeksu cywilnego w zakresie zdolności do czynności prawnych, jednak nie uwzględniają one istotnych postulatów zgłaszanych przez organizacje pozarządowe[3]. W związku z tym obecnie w Polsce brak jest form prawnego wsparcia osób z niepełnosprawnościami zgodnych z art. 12 Konwencji. Polski kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 183 przewiduje – przy zachowaniu pełnej zdolności do czynności prawnych przez osobę z niepełnosprawnością – instytucję „kuratora dla osoby niepełnosprawnej”, jeżeli osoba ta potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw. Niestety, instytucja ta jest bardzo rzadko stosowana przez sądy, najczęściej do pomocy w czynnościach faktycznych, a nie prawnych.

[1]M. Zima-Parjaszewska: Artykuł 12 Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami a ubezwłasnowolnienie w Polsce, (w:) Studia Prawnicze 2013/2 (194), s. 79-102

[2]Ewidencja spraw o ubezwłasnowolnienie w latach 2004-2012, Ministerstwo Sprawiedliwości

[3]Na przykład http://www.psouu.org.pl/aktualno%C5%9Bci/stanowisko-psouu-w-sprawie-projektu-za%C5%82o%C5%BCe%C5%84-projektu-ustawy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*